Kristjana Jónsdóttir

Sunnudaginn 5. júlí, 1992 - Minningargreinar

Minning: Kristjana Jónsdóttir kennari Fædd 5. ágúst 1900 Dáin 25. júní 1992

Minning: Kristjana Jónsdóttir kennari Fædd 5. ágúst 1900 Dáin 25. júní 1992 Lát Kristjönu frá Sólheimum kom engum á óvart sem til þekktu. Hún var orðin háöldruð og smám saman þvarr þrek hennar, þar sem hún dvaldist á hjúkrunardeild Hrafnistu í Reykjavík.

Kristjana var fædd í Steig í Mýrdal 5. ágúst 1900. Foreldrar hennar voru hjónin Jón Þorsteinsson og Sigríður Þorsteinsdóttir. Kristjana var fjórða í röðinni af átta systkinum, sem upp komust. Á öðru aldursári var hún tekin i fóstur á EystriSólheimum í Mýrdal og þar var hennar æskuheimili. Rúmlega tvítug að aldri settist hún í Kennaraskólann og lauk kennaraprófi 1924. Eftir það varð kennsla ævistarf hennar í hartnær hálfa öld. Fyrsta veturinn kenndi hún á Búðum á Snæfellsnesi en 1925­1927 í Gaulverjarbæjarhreppi. Árið 1927 hóf hún svo kennslu í Kirkjubæjarhreppi í Vestur-Skaftafellssýslu og þar kynntist hún manni sínum, Magnúsi Auðunssyni frá EystriDalbæ í Landbroti. Árið 1934 reistu þau nýbýlið Sólheima í landi Fagurhlíðar í Landbroti. Þar stóð heimili þeirra þar til Magnús lést, snemma árs 1966. Þá um haustið brá Kristjana búi og fluttist til Reykjavíkur. Þau Magnús eignuðust tvö börn, Guðrúnu Sigríði cand. mag., sérfræðing á Örnefnastofnun: hennar maður er Björn Jónsson skólastjóri og eiga þau tvö börn, Magnús Jón tannlækni og Heiði, nema í viðskiptafræði. Yngra barn þeirra Kristjönu og Magnúsar er Helgi, BA í íslensku og sögu. Hann er starfsmaður hjá bókaforlaginu Erni og Örlygi og hefur þar tekið þátt í ritstjórn öndvegisverka á sviði sögu og landafræði. Má þar til nefna Landið þitt og Íslandshandbókina.

Ég kom nemandi í skólann til Kristjönu í Þykkvabæ í Landbroti þegar ég var níu ára. Um þriggja kílómetra leið var milli heimilis míns og skólans og lá leiðin um Landbrotshólana. Það gat verið æði stautsamt fyrir svo ungan mann að fara þessa leið, einkum ef mikill snjór var eða slabb í leysingum. Þá var gott til þess að vita að miðja vegu á leið í skólann bjó kennarinn, og átti það til að hinkra og gá vel í kringum sig í morgunskímunni við Peningalaut, áður en hún hélt eftir skorningunum niður í Hestlækjargilið, til að gá að því hvort sveinsstauli væri að pjakka í sköflunum. Þetta var áður en skólabílar komu til sögu og löngu áður en farið var að fella niður kennslu vegna veðurs.

Kennt var í skólastofu í vesturenda íbúðarhússins í Þykkvabæ. Þarna voru í sömu stofunni börn frá tíu ára aldri og upp að fermingu, sum að stíga sín fyrstu spor í skóla og önnur að ljúka fullnaðarprófi. Hópurinn var því býsna sundurleitur. Kristjana lagði mikla áherslu á að uppfylla þarfir og óskir þeirra allra og fórst það frábærlega vel úr hendi.

Henni tókst að láta öll börnin vera sívinnandi í tímum, þótt viðfangsefnin væru misjöfn. Hún hafði einstakt lag á að laða það besta fram í hverjum nemenda og um hana mátti segja hið sama og sagt var forðum: Öllum kom hún til nokkurs þroska. Síðan hefi ég haft marga kennara og enginn komst með tærnar þar sem hún hafði hælana.

Ég held að tvennt sé mér minnisstæðast úr kennslu hennar. Annað er hve gott samband myndaðist milli hennar og drengs í skólanum, sem orð lék á að væri góður í teikningu. Hann heitir Guðmundur Guðmundsson, nú þekktari sem Erró. Kristjana kenndi bæði teikningu og handavinnu í skólanum, eins og allt annað. Hún skildi vel löngun hans til að teikna og ekki var trútt um að hann fengi stöku sinnum að sinna hugarefni sínu þegar aðrir voru látnir skrifa eða gera eitthvað því líkt. Kristjana hvatti hann raunar óspart til að teikna hvenær sem færi gafst. Ef til vill fann hún eitthvað af sjálfri sér í honum, því þegar hún var komin á eftirlaun tók hún sig til og settist á skólabekk til að læra myndlist og þar lék allt í höndum hennar.

Hitt sem mér er minnisstætt, og raunar ógleymanlegt, var þegar hún tók sér í hönd bók landkönnuðarins Sven Hedin, og þýddi úr henni og las upp fyrir okkur krakkana jafnharðan. Svo gott vald hafði hún á því tungumáli sem bókin var skrifuð á að þar varð aldrei neinn hnökri á og þar við bættist að Kristjana talaði ákaflega gott og auðugt íslenskt mál. Þessar stundir voru ógleymanlegar. Þá urðu dýrin úr dýrafræðinni og ævintýraborgir Austurlanda úr landafræðinni ljóslifandi fyrir hugskotssjónum okkar heimalninganna.

Eftir að störfum hennar lauk í sveitinni heima og hún fluttist til Reykjavíkur hófst nýr en stuttur og farsæll kafli í lífi hennar. Hún hóf kennslu við Landakotsskólann í Reykjavík og stundaði hana þar til hún varð að hætta vegna aldurs. Til þess þurfti mikinn kjark, því vissulega hlaut viðmót borgarbarnsins að vera talsvert ólíkt því sem hún hafði vanist eystra. En á örskömmum tíma ávann hún sér traust og virðingu barnanna svo haft var á orði. Þar sannaðist að börn eru börn og kennarar kennarar, hvar sem er.

Eftir að kennslu lauk settist hún sjálf á skólabekk og stundaði myndlistarnám, eins og áður segir. Í því fékk hún mikla lífsfyllingu og átti eftir mörg góð ár til að sinna hugðarefnum sínum. Hún bjó með Helga syni sínum, enda áttu þau mörg sameiginleg áhugamál. Hálfníræð fór hún að kenna lasleika og 1987 fluttist hún á hjúkrunardeild Hrafnistu í Reykjavík og naut þar góðrar ummönnunar, uns yfir lauk.

Ég votta börnum hennar og öðrum aðstandendum samúð mína.

Góð kona er gengin.

Magnús Bjarnfreðson.

Kristjana Jónsdóttir kennari, sem á morgun verður kvödd í Fossvogskirkju, var fædd hinn 5. ágúst árið 1900 í Steig í Mýrdal, svo að hún var nær 92 ára þegar hún andaðist hinn 25. júní síðastliðinn.

Foreldrar Kristjönu voru hjónin Jón Þorsteinsson bóndi í Steig og Sigríður Þorsteinsdóttir frá NeðraDal í Mýrdal, en Kristjana ólst upp á Eystri-Sólheimum í Mýrdal hjá Ólafi H. Jónssyni bónda þar og kennara og konu hans, Sigríði Þorsteinsdóttur. Árið 1924 lauk Kristjana kennaraprófi frá Kennaraskólanum og kenndi síðan nær óslitið í 46 ár. Fyrst kenndi hún eitt ár (1924­25) á Búðum á Snæfellsnesi, síðan tvö ár (1925­27) í Gaulverjabæ í Árnessýslu, 39 ár (1927­66) í Kirkjubæjarhreppi í Vestur-Skaftafellssýslu (launalaust leyfi í tvö ár) og að lokum í fjögur ár (1966­70) við Landakotsskólann í Reykjavík. Hún átti því óvenju langan kennaraferil að baki.

Árið 1932 giftist Kristjana Magnúsi Auðunssyni frá EystriDalbæ í Landbroti en hann lést árið 1966. Þau Kristjana og Magnús eignuðust tvö börn, Guðrúnu Sigríði, f. 1934, og Helga, f. 1946. Þar sem ég get ekki verið við kveðjuathöfn þessarar mætu konu vil ég með örfáum orðum rifja upp forn kynni og þakka henni fyrir góða viðkynningu og trausta vináttu.

Mér er ákaflega minnisstæður sumardagurinn fyrsti árið 1964. Í desember árið 1963 hafði ég tekið við prestsþjónustu í Kirkjubæjarklausturprestakalli og sem jafnan á þeim dögum var sóknarpresturinn skripaður prófdómari við barnaskólana í prestakallinu. Þessi starfi leiddi til kynna við kennara hreppsins, Kristjönu Jónsdóttur, en hún bjó þá með eiginmanni sínum, Magnúsi Auðunssyni, greindum bónda og gegnum, á Sólheimum í Landbroti, sem var nýbýli þeirra hjóna og kennt við Sólheima í Mýrdal þar sem Kristjana ólst upp. Þegar hér var komið sögu voru börn þeirra hjóna flogin úr hreiðri, enda hjónin bæði komin á sjötugsaldur.

Prófdagarnir sannfærðu mig um frábæra kennslu Kristjönu - ég minnist þess t.d. hvað öll börnin höfðu fallega rithönd - en umfram allt hvað hún átti létt með að laða það besta fram hjá hverjum nemanda, undur glögg á hæfileika hvers og eins, enda gjörþekkti hún börnin og allt bakland þeirra.

Sú hefð hafði skapast í Kirkjubæjarhreppi að skólaslit voru jafnan á sumardaginn fyrsta. Fjölmenntu þá nemendur, foreldrar og sveitungar á skólauppsögnina, en kennari og nemendur höfðu undirbúið fjölbreytta dagskrá í tilefni dagsins, og teikningar og handavinna nemenda þakti veggi og borð skólastofunnar. Allt var þetta eftirtektarvert og nýstárlegt í mínum augum. Þó ekki síst dagskráin, þegar nemendur komu fram á sviðið og stóðu heiðursvörð undir bláhvítum fána ungmennafélaganna, en nokkrir úr hópnum fluttu kvæði Jónasar Hallgrímssonar, hvar í eru þessi orð:

"Bóndi er bústólpi, / bú er landstólpi, / því skal hann virður vel." Það fór ekki milli mála hvaða hugsjónir skópu umgerð dagsins og þess starfs, sem unnið hafði verið frá því skóli hafði verið settur um veturnætur.

Kristjana Jónsdóttir var ein úr hópi þeirra góðu kennara, sem komu úr Kennaraskólanum á árunum milli stríða, mótaðir af hugsjónum þeirra séra Magnúsar Helgasonar og Freysteins Gunnarssonar og fluttu síðan að námi loknu fróðleiksþyrstum æskulýð menningu og mennt. Á þessum árum sóttu margir greindir en efnalitnir unglingar nám í Kennaraskólann, eigandi ekki kost á frekara langskólanámi.

Kristjana minnir mig raunar á aðra skaftfellska kennslukonu, Guðrúnu Jónsdóttur frá Skál á Síðu, sem kenndi við Landakotsskólann í áratugi. Forn tengsl og vinátta þeirra Guðrúnar og Kristjönu munu heldur ekki hafa spillt, að Kristjana fékk kennslu við Landakotsskólann haustið 1966, þegar hún flutti til Reykjavíkur. Mér er kunnugt um, að í Landakotsskólanum naut hún mikils álits og trausts. Og það var Kristjana, sem eitt sinn er þær voru að rabba saman vinkonurnar, hún og Guðrún frá Skál, stakk upp á því við Guðrúnu að hún gæfi Kirkjubæjarskóla bókasafn sitt vandað og gott. Þar stendur því skólinn í mikilli þakkarskuld við þær stöllur báðar.

Jökull Jakobsson rithöfundur talar um það í ágætri minningargrein um Guðrúnu Jónsdóttur í Morgunblaðinu, hvað hún hafi vakið sterka þjóðerniskennd með nemendum sínum, en hefði þó í rauninni aldrei tekið sér í munn orð eins og fósturland eða ættjörð. Þannig held ég líka að Kristjana hafi kennt - komið því sem hún vildi til skila án þess að beita "hrárri" innrætingu, ef svo má segja.

Í nær 40 ár kenndi Kristjana í Kirkjubæjarhreppi - öll árin við frumstæðar aðstæður, og í rauninni við miklu frumstæðari en hún átti skilið, svo frábær kennari sem hún var. Þó skal þess getið, að á margan hátt gætti þarna þó meiri skilnings á skólastarfi en víða annars staðar í sveitum, og bjó þar að arfi þeirra séra Magnúsar Bjarnasonar á Prestsbakka og Elíasar Bjarnasonar kennara, er samdi hina landskunnu reikningsbók. Þá má heldur ekki gleyma hinum smitandi áhuga Kristjönu og fleiri góðra manna ekki síst kvenna. Kristjana stóð tryggan vörð um skóla sinn og nemendur áttu sannarlega hauk í horni þar sem hún var.

Minnist ég í því sambandi lítils atviks frá fyrstu árum mínum á Kirkjubæjarklaustri, en ég hafði þá verið skipaður skólanefndarformaður eins og nær einhlítt var um sóknarpresta. Einn morgun er knúið dyra á prestssetri og á hlaðinu stendur Kristjana með nemendahóp sinn - komin til að flytja formanni þá fregn að skólinn hafi ekki verið þrifinn í tvo daga og verði kennsla því felld niður og nemendur sendir heim. Allt var þetta sagt með fullri vinsemd en með þeirri festu, sem henni var lagin. Fórum við svo saman til oddvitans, Siggeirs Lárussonar, sem með ljúfmennsku sinni greiddi fljótt og vel úr málum. Oft hefur mér fundist þetta litla atvik varpa ljósi á hina hreinskiptnu afstöðu Kristjönu til skóla síns og samstarfsfólks.

Þótt samvinnan við Kristjönu stæði ekki í mörg ár þá var hún öll þess eðlis, að ég er ákaflega þakklátur fyrir að hafa kynnst henni. Í huga mínum fyllir hún flokk þess úrvalshóps karla og kvenna, sem áttu sín þroskaár á fyrstu tugum aldarinnar og dreifðu síðan kringum sig manndómi og menningu og sættu sig aldrei við doðann og drungann er einatt vildi setjast á herðar þeirra, sem um árabil öttu kappi við fásinni íslenskra sveita. Ég bið guð að blessa minningu Kristjönu Jónsdóttur. Fjölskyldu hennar færum við Jóna hugheilar samúðarkveðjur.

Lissabon í júní.

Sigurjón Einarsson.