Geirlaugur Magnússon
Mánudaginn 26. september, 2005 - Minningargreinar
GEIRLAUGUR MAGNÚSSON
Geirlaugur Magnússon skáld fæddist í Reykjavík 25. ágúst 1944. Hann lést á Landspítalanum við Hringbraut aðfaranótt 16. september sl. Foreldrar hans voru hjónin Aðalheiður Stefánsdóttir, f. 20. maí 1915, og Magnús Ketilbjarnarson, f. 3. ágúst 1889, d.
 |
| |
| |
Geirlaugur varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1966. Hann lauk prófi í forspjallsvísindum frá Háskóla Íslands 1967 og síðar í heimspeki og bókmenntum 1997-98. Hann stundaði nám í Komsúl-kommúnistaskólanum í Moskvu 1967-68, nam slavnesk mál við háskóla í Varsjá 1968-70 og lærði frönsku fyrir útlendinga í Aix-en-Provence 1976. Í kjölfarið fór hann í bókmennta- og kvikmyndafræðinám við Université de Provence á sama stað 1976-80. Hann starfaði sem kennari, leiðsögumaður og verkamaður, einnig við bókaútgáfu (Máls og menningar). Hann kenndi m.a. við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra í yfir 20 ár. Hann skrifaði greinar í blöð og tímarit.
Fyrsta ljóðabók Geirlaugs, "Annaðhvort eða", kom út 1974 en alls gaf hann út 17 ljóðabækur og eru tvær í viðbót væntanlegar núna á næstu dögum, "Tilmæli" og "Andljóð".
Hann fékkst talsvert við þýðingar, einkum úr pólsku. Auk þess skrifaði hann greinar í blöð og tímarit.
Geirlaugur var tilnefndur til íslensku þýðendaverðlaunanna 2005 fyrir Lágmynd eftir Tadeusz Rozewicz (ljóðabók eftir eitt fremsta núlifandi ljóðskáld Pólverja).
Þýðing Geirlaugs á hörðum og stundum kaldhæðnum kveðskap eins af merkustu ljóðskáldum Pólverja færir okkur heim sanninn um ljóðræna færni Geirlaugs og ekki spillir formálinn fyrir, því hann opnar okkur dyr sem annars hefðu verið lokaðar.
Geirlaugur var í sambúð með Petrínu Rós Karlsdóttur og eiga þau dótturina Móheiði Hlíf sem er í sambúð með Arnari Eggert Thoroddsen og eiga þau Ísold Thoroddsen.
Bálför Geirlaugs verður gerð í Fossvogskapellu í dag og hefst athöfnin klukkan 13.
---
Í morgun sá ég símaklefa í Hrútafirðinum og þá var auðvitað ljóst til hvers væri
við veginn
bíður stakur
skyldurækinn
símaklefi
hefur beðið frá 1912
að einhver opni dyrnar
lyfti tólinu
snúi skífunni
og segi
elskan mín.
(gm)
Geirlaugur er sjálfum sér líkur í þessu stutta sendibréfi, líkt og oftast með hugann við bækur og skáldskap. Þegar ég heimsótti hann fyrir hálfum mánuði á gang 10 á Landspítalann átti hann orðið afar erfitt með að rísa á fætur og ganga þessa fáu metra út á svalirnar þar sem við settumst í hvítu sólstólana í haustblíðunni. En þó mjög væri af honum dregið var hann ekki fyrr sestur en hann bað mig um lítinn bókargreiða eins og svo oft áður. Gæti ég ekki fengið að láni og fært honum eitt bindi af dagbókum Olavs Hauge næst þegar ég kæmi í heimsókn? Hann vissi að dagbækurnar væru til á Landsbókasafninu og þurfti endilega að komast í þær. Áhugi hans á prentsvertu og lesmáli var alltaf jafn brennandi. Nú liggur þessi bók á skrifborðinu mínu: þriðja bindið af dagbókum norska skáldsins frá Ulvik. Það komst aldrei lengra, beið næstu heimsóknar en þá var hann allur, friður yfir andlitinu og hendurnar sem skrifuðu öll ljóðin kyrrar á sænginni. Ekki er þó öll nótt úti, því ef eitthvert vit er í handanheimi, þá hlýtur þar að vera gott bókasafn.
Ég sakna góðs vinar. Móheiði, Arnari Eggerti og Ísold litlu sendi ég hlýjar samúðarkveðjur.
Ég kveð þig að sinni, minn kæri, því auðvitað ert þú engan veginn horfinn frá okkur, minning þín og ljóð lifa áfram.
Óskar Árni Óskarsson.
Brosið, það var brosið sem ég tók fyrst eftir og man enn, eftir öll þessi ár. Þetta var viðkvæmnislegt, glettið en þó örlítið þunglyndislegt bros. Hann var í Háskólanum og ég að lesa fimmtabekk utanskóla í MA, stærðfræðideild, haustið 1966. Hann var bókmenntamaður og tungumálagarpur, ég raunvísindahestur og reikningshaus, við vorum eins og svart og hvítt. Við vorum í Fylkingunni, sóttum sömu kaffihús og öldurhús um helgar. Vinátta okkar varð fljótt mjög náin, ég veit ekki af hverju, kannski vegna þess að innviðirnir voru líkir, þrátt fyrir ólíkindin út á við.
Haustið 1967 fóru þeir Dagur Sigurðarson út til Moskvu, á Komsomolskaja Skola, að læra kommúnismus og árið eftir fór Geirlaugur til Varsjár að nema pólsku og málvísindi. Þann vetur var ég í Leníngrad. Við skrifuðumst á og það var fljótlega ljóst að draumurinn um réttlátt þjóðfélag átti lengra í land en við hugðum. Þegar hann var í Moskvu hafði hann lagt grunn að því að komast á hinn fræga kvikmyndaháskóla þar í borg og virtust góðar horfur í þeim efnum. En sá skrifstofumaður sem sjá átti um umsókn Geirlaugs lenti í ónáð og alla leið austur til Síberíu þegar síðast fréttist. Þá hafði og Sósíalistaflokkurinn, Sameiningarflokkur Alþýðu, hætt að vera stjórnmálaflokkur og Rússar heldur súrir út í íslenska sósíalista. Tóku ekki við fleiri námsmönnum á vegum þess flokks og mun ég hafa verið sá síðasti. Vonir Geirlaugs í þessum efnum rættust því ekki.
Geirlaugur fór síðar til Frakkalands með Petrínu Rós sambýliskonu sinni og síðar barnsmóður og lauk námi í frönsku og kvikmyndafræðum, en kvikmyndir voru honum mikið áhugamál alla tíð. Á unga aldri var hann feikigóður skákmaður og hefði án efa náð langt hefði hann gefið sig meira að skákinni. Hann kenndi mér það litla sem ég kann. Haustið 1982 réðst hann til kennslustarfa við fjölbrautaskólann á Sauðárkróki og kom þá í ljós að hann var einhver ástsælasti kennari sem sögur fara af. Hef ég raunar aldrei heyrt fallegri lýsingar nemenda á kennara. Auk þess að kenna hjálpaði hann nemendum sínum í leiklist og spurningakeppnum, en hann var að sumu leyti gangandi alfræðiorðabók. Grunar mig að mörg skáld og hugsuðir eigi eftir að rekja hugmyndalegar ættir sínar til Geirlaugs þegar fram líða stundir.
En Geirlaugur var skáld, ljóðin komu í stað kvikmyndanna. Það er ekki allt sem sýnist í heimi ljóðanna, þar getur lægsta hvíslið orðið voldug kviða þegar eyrun eru loksins lögð við. Hann flaðraði ekki upp um heiminn í ljóðum sínum, snapaði ekki viðhlæjendur eða frægð. Ljóð hans eru oft leið til annars fólks, þau veita okkur innsýn í þjáningar annarra. Hann sagði alltaf satt, reyndi ekki að sleppa billega frá viðfangsefnunum. Sum skáld skapa mál til þess að við hin getum orðað hugsanir okkar, Geirlaugur skapaði hins vegar orð sem gera okkur kleift að hugsa, hugsa um margt sem annars væri óhugsað. Þannig er hann skáld minnar kynslóðar, sá sem talaði af einlægni, sá sem hafði hugrekki til að kafa dýpra en flestir aðrir, en auðveldur var hann ekki. En hann mun lifa.
Oft hef ég gantast við Geirlaug og spurt hvort ekki væri nóg ort, hvort ekki yrði stans á ljóðaruglinu. Hann tók því jafnan vel, en mér kom samt nokkuð á óvart um daginn, þegar hann skellti blaðabunka í kjöltu mér og bað mig að gefa hann út. Þetta munu vera síðustu ljóð sem hann orti. "Tilmæli" heitir sú bók og kemur út innan tíðar. Skömmu fyrir andlátið bað hann mig að aka sér af spítalanum á heimili sitt í Kópavogi. Hann sagðist þurfa að ganga frá málum. Ég sá hann ekki aftur. Þegar ég fór brosti hann þessu fallega brosi sínu, sem mér er jafnan hugstætt. Það ætla ég að geyma í minningunni. Brosið.
Guðmundur Ólafsson.
Kynni okkar Geirlaugs Magnússonar hófust sumarið 1969. Hann hafði þá dvalið bæði í Rússlandi og Póllandi og það þótti forvitnilegt í þá daga. Hann hafði líka frá mörgu að segja og var sífellt að fræða mann um eitthvað merkilegt. Tímarnir voru þannig á þessum árum að pólitík, bókmenntir og listir voru á hverfanda hveli og Geirlaugur hafði næmt auga og eyra fyrir öllum slíkum andans hræringum. Hann var sílesandi og áhugasviðið var vítt. Þegar vel lá á honum voru samræður við hann sérlega frjóar og skemmtilegar. Oft tefldum við líka skákir milli þess sem við ræddum málin en Geirlaugur var ágætur skákmaður. Í skákum sínum var hann hvorttveggja í senn sókndjarfur og hugmyndaríkur.
Lágu þá stundum stórir hlaðar af gúlúasstubbum í öskubakkanum þegar upp var staðið. Okkar maður sást ekki alltaf fyrir þegar heimsins lystisemdir voru annars vegar.
Geirlaugur fékkst við kennslu lengst af en skáldskapur var samt þungamiðjan í lífi hans. Hann gaf út margar ljóðabækur og skrifaði um bókmenntir í blöð og tímarit. Eftir hann liggja líka ljóðaþýðingar, einkum úr pólsku og frönsku. Í raun kom hann furðumiklu í verk þegar þess er gætt að hann stundaði alla tíð bókmenntir í hjáverkum.
Það var öllum ljóst sem þekktu Geirlaug að hann var óvenjulega viðkvæmur maður í lund og jafnframt dulur. Hann brynjaði sig með nokkurri kaldhæðni sem honum var þó engan veginn eiginleg. Úr þessu varð undarlega þversagnakennt sambland sem hann virtist ekki sjálfur skynja til fulls. Í ljóðum sínum er hann oft kaldhæðinn og bölsýnn og hleypir lesandanum ekki að sér. En á seinni árum hefur hann oftar leyft sér að sýna tilfinningar og virðist mér eins og ljóð hans hafi öðlast meiri styrk og almennara gildi við það. Ljóðið sem hér fer á eftir er sönn perla, það nær að snerta það sem liggur hjá okkur öllum "innst innst inni":
dalaálfarnir renndu sér fótskriðu
eftir gljáfægðu harðfenninu
karlinn í tunglinu
lýsti upp hvammsfjörðinn
langt út fyrir eyjar og sker
gvendur ingólfs sló
swing low
undir felli að staðarfelli
urðum ósköp litlir og heilagir
ekki bara í andlitinu
heldur og innst innst inni
sweet chariot
Fyrir nokkrum árum veiktist Geirlaugur af illvígum sjúkdómi. Hann háði lengi hetjulega baráttu sem nú er lokið.
Ég kveð vin minn með söknuði og færi aldraðri móður hans, sem ætíð var syni sínum stoð og stytta, og öðrum aðstandendum mínar innilegustu samúðarkveðjur.
Gunnar Skarphéðinsson.
Geirlaugi kynntist ég upphaflega í gegnum annað ljóðskáld og góðan vin hans, Gyrði Elíasson. Þau kynni voru síðan dýpkuð með ljóðum Geirlaugs sem Gyrðir sá reglulega um að útvega mér, eða þangað til seinna þegar þau tóku að berast frá Geirlaugi sjálfum. Eins og yfir Degi Sigurðarsyni, vini, skáldbróður og herbergisfélaga hans í Moskvu, var ákveðinn háski og einhver mikill drungi yfir Geirlaugi; hann var eitt af fáum ljóðskáldum sinnar tíðar sem nánast í bókstaflegri merkingu var póesían holdi klædd, rétt eins og Kerouac - sem Geirlaugur hélt mikið upp á - lýsti einhverjum samferðamanni sínum: He was one hundred and eighty pounds of poetic meat.
Reyndar kom Kerouac við sögu þegar ég hitti Geirlaug fyrst. Sumarið 1986 fór ég með Gyrði og Sjón norður á Sauðárkrók til að hitta skáldið á staðnum; það bjó í blokk ofarlega í bænum og kenndi frönsku í Fjölbrautaskólanum. Þetta varð mjög svo eftirminnileg heimsókn. Gyrðir hafði varað mig við kaffinu sem Geirlaugur byði upp á, það væri ekkert venjulegt íslenskt kaffisull heldur beinlínis hættulegur drykkur sem gæti haft varanleg áhrif á þann sem það drykki, en rétt eins og í skáldskap Gyrðis stóðst hvert orð í aðvörun hans; kaffið hjá Geirlaugi var alvöru - það hefði staðið eitt og sér þótt bollinn hefði verið brotinn utan af því. Og þótt ekki þyrfti kaffi til, var maður með opin augun hverja mínútu sem leið hjá hinu forframaða skáldi; það spígsporaði um stofuna og dreifði með rödd sinni hinum Tvístruðu ljóðum Kerouacs, á milli þess sem það kveikti sér í þykkum, frönskum sígarettum og spjallaði um það sem öllu máli skiptir, jafnt á þeirri stundu sem leið þá og þeirri sem líður núna: ljóðlistina. Þegar ég leit yfir bókum prýdda stofuna eitt augnablikið taldi ég þrjár logandi Gauloises í jafnmörgum öskubökkum; allar í notkun af gestgjafanum.
Þessi tuttugu ára gamla mynd frá Króknum er sú mynd sem oftast kemur upp í hugann þegar ég hugsa um Geirlaug; kvikur og klár maður með austur-evrópskt yfirskegg og hvassan svip: með ljóðlistina í blóðinu og næmt auga fyrir orðmyndum annarra, nokkuð sem nýttist honum vel í sérlega læsilegum þýðingum hans úr pólsku.
Ég kynntist Geirlaugi aldrei náið, en í þau skipti sem ég hitti hann á undanförnum árum, meðal annars á síðasta ári á Landspítalanum og Líknardeildinni í Kópavogi þar sem hann lá með föður mínum heitnum, skynjaði ég vel þá heilsteyptu persónu sem bjó á bakvið þetta stóra nafn, Geirlaugur, og fannst mjög uppörvandi að sjá hversu sannan og djúpan skilning hann hafði á skáldskapnum, og hversu spenntur hann var að kynna sér nýjar útgáfur yngstu höfundanna. Mér þótti líka mjög vænt um að hann skyldi bjóða mér í sextugsafmæli sitt þar sem Hjalti Rögnvaldsson leikari las upp úr ljóðum hans og undirstrikaði vel hversu gott ljóðskáld afmælisbarnið var, fullt af húmor og hárfínu innsæi, sífellt ölvað af skáldskap á þann hátt sem Baudelaire lagði til að fólk ætti að vera.
Síðasta skiptið sem ég hitti Geirlaug, í heimsókn í Kópavoginn með öðrum góðum vini hans, Óskari Árna, fyrir nokkrum mánuðum, var eplasafi kominn í stað kaffisins sterka. Þótt ekki færi á milli mála hversu erfiður sjúkdómurinn var Geirlaugi var aðdáunarvert hvernig hann tók á móti okkur. Eins og fyrir tæpum tuttugu árum á Sauðárkróki voru gestirnir trakteraðir á ljóðum, í þetta sinn eftir Gyrði og Sigfús Daðason, og lítil stofan var undirlögð bókum, og ekki bara stofan heldur forstofan líka. Og plús það: maður var leystur út með litteratúr.
Ég votta Petrínu Rós, Móheiði og öðrum aðstandendum samúð mína. Og þakka Geirlaugi fyrir að hafa sýnt mér, yngri höfundi, áhuga og velvilja. Hér er ljóðið Haust eftir Dag Sigurðarson, ég læt það fylgja með vegna þess að þar er að finna þann hlýhug sem ég veit að margir kollegar og vinir báru til skáldsins sem nú er farið:
hjartarfinn sölnaður
saungfuglarnir farnir
og olían búin af dúnknum.
Haustið er komið
að fylla mann heimsku og grimmd.
Innum brostna rúðu
og krumpaða grisju
gustar hráslaga
á gæsahúðina mína.
Skyldi Geirlaugur koma?
Skyldi Magga koma?
Skyldi grenið hlýna við sólskinsbrosin?
Bragi Ólafsson.
Kveðja að norðan
Geirlaugur Magnússon skáld er allur og minnumst við samferðamenn hans rúmlega tveggja áratuga samfylgdar og samvinnu á starfsvettvangi Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra með hlýhug og þakklæti. Geirlaugur var fjölhæfur, víðlesinn og fær kennari sem nemendur kunnu að meta, einkum þeir best er unnu göldrum orðanna og kynngi. Nemendur minnast kennslunnar hjá honum og tala oft um að hann hafi verið ólatur við að fræða þá gjarnan meir en námskráin kvað á um. Hann setti upp leikrit með þeim, aðstoðaði þá í spurningakeppni, las úr ljóðum sínum og var góður félagi þeirra við margvísleg tækifæri. Hann var skjótur til svara og hnyttinn, gamansamur en um leið alvörugefinn. Svo bókelskur var hann, að þegar plássið þraut fyrir þær í hillunum, hlóð hann þeim í gluggakisturnar en jók útsýni sitt um leið. Hann kenndi m.a. íslensku, dönsku, frönsku og latínu, hafði gott vald á pólsku auk ensku og þýsku. Þýðingar hans bera því vitni og ljóðabækurnar hans. Hann naut mikillar virðingar og hlaut viðurkenningar fyrir þýðingar sínar og ljóð.Það setti sitt mark á Geirlaug að hann hafði dvalið austan Járntjaldsins á dögum kalda stríðsins. Hann dvaldi um hríð í Póllandi, ferðaðist um Sovétríkin. Í Frakklandi varð hann fyrir miklum áhrifum á námsárum sínum, síðar fylgdist hann vel með frönskum bókmenntum um leið og hann kenndi frönsku við skólann.
Fyrir rúmum tveimur árum fórum við nokkrir samkennarar hans til Kaupmannahafnar á Íslendingaslóðir. Geirlaugur rifjaði þar upp fyrstu ferð sína til Hafnar fyrir framan húsið sem Jónas Hallgrímsson bjó í sína síðustu daga. Geirlaugur lýsti hugraunum sínum af örlögum Jónasar. Hafði Geirlaugur setið í stiganum nokkra stund, þá um tvítugt, og höfðu honum runnið til rifja örlög Jónasar. En þessa stundina var himinn heiður og blár, og Geirlaugur var fyrir okkur í senn tvítugur og sextugur. Lýsti hann sjálfum sér þar vel og sínu verklagi; að ganga inn í heim ljóða þeirra skálda sem hann þekkti svo vel af alhug og ákafa og hluttekningu á örlögum þeirra. Hann var skáld sjálfur. Við héldum áfram og hann kastaði til okkar molum fróðleiks um leið og við gengum um götur Hafnar. Við gripum við þeim líkt eins og endurnar við Tjörnina í Reykjavík þegar brauðmolar eru þar á flugi. Þessir dagar er við áttum í Höfn voru sólskinsdagar, dagar gleði og samfagnaðar og myndirnar af Geirlaugi munu standa með okkur frá þessum dögum ýmist í tölvutæku formi eða hugrænu.
Fyrir rúmu ári lét Geirlaugur af störfum við skólann sökum heilsubrests. Hann hafði lánað mér Dúínó-Tregaljóðin hans Rilke og heimsótti ég hann í Kópavog með bókina sem Kristján Árnason þýddi. Þessi orð í bókinni urðu mér hugstæð og tengjast í huga mér því sem Geirlaugur hefur látið frá sér fara í tali og ritum og geta átt jafnvel við um þroskann og sáttina við dauðann. Orðin fá nýtt líf í nýju samhengi ljóðlínu eða stærri heildar. Það var nefnilega oft leikur Geirlaugs að setja orð í nýtt samhengi og gera þau meiri en þau sjálf í nýrri sköpun. "Er ekki tímabært orðið að frelsast frá því sem við unnum og elskandi að standast: sem örin titrandi á strengnum stenst til að verða í skotinu meir en hún sjálf. Því kyrrstæða er hvergi."
Í síðustu heimsókn minni til Geirlaugs ekki alls fyrir löngu sýndi hann mér myndir af barnabarninu sínu Ísold nýfæddri og andlit hans geislaði af gleði. Við "gengum inn" í tvær bækur og vakti sú ganga góðan gleðihlátur við að líta innviði þeirra. Það var gaman að hlæja með Geirlaugi; jafnvel í mótlæti lífsins.
Við starfsfólk Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra og nemendur Geirlaugs vottum móður Geirlaugs Aðalheiði, dótturinni Móheiði, barnabarni og öðrum nánum aðstandendum samhygð okkar. Geirlaugi þökkum við samstarfsárin og góða viðkynningu. Blessuð sé minning hans.
Jón Friðberg Hjartarson.
Geirlaugur Magnússon skáld er látinn, aðeins 61 árs að aldri. Það er ekki langt síðan Geirlaugur stoppaði fyrir mig tímann á heimili sínu í Kópavogi, þar sem mér var einu sinni enn boðið á stefnumót við listagyðjuna. Í tölvunni voru ný og fersk ljóð eftir Geirlaug sjálfan. Hann var í banastuði þrátt fyrir ólæknandi sjúkdóm, lungnakrabbann, sem hafði þegar náð heljartökum á hinu þrautseiga skáldi. Geirlaugur var þegar búinn að afhenda mér þriðja handritið sem ég ætlaði að gefa út, hin fyrri höfðu komið út árin á undan: N er aðeins bókstafur 2003 og Dýra líf árið 2004. Andljóð hét nýja handritið, sem hafði að geyma afar sterk ljóð sem voru í anda hinnar svörtu íroníu sem einkenndi oft ljóð Geirlaugs. Á skjánum í tölvunni voru hins vegar allt öðruvísi ljóð. Form þeirra var ekki aðeins frábrugðið heldur og innihald ljóðanna. Í þeim tekst skáldið á við lífið og tilveruna, ástina og dauðann á sérstaklega ferskan hátt. Hér var á ferðinni hispurslaust uppgjör hins dauðvona manns við örlög sín. Þetta eru einlæg skrif, sem komu mér aðeins á óvart, þar sem Geirlaugur vildi helst ekki ræða um veikindi sín og síst af öllu afskrifa sig fyrirfram og gerði óspart grín að þeim sem álitu hann þegar látinn. Þegar ég heimsótti hann þennan dag í vor var hann langt frá því að vera af baki dottinn. Þvert á móti, mér fannst sem hann hefði loksins fundið frið í hjarta og sætt sig við veikindi sín. Í hjarta hans örlaði á einlægri lífsgleði og von. Kannski von um líf eftir dauðann. Von um líf í ljóðum sem lifðu hann. Við ræddum um bókmenntir og hann var áfjáður að sýna mér ljóðin sín, þó þau væru langt frá því að vera tilbúin til alvarlegrar athugunar. Í þessu andans rými stoppaði tíminn. Ekkert skipti lengur máli nema kjarninn í tilverunni, ljóðin og ástin, með öðrum orðum nærvera tveggja einstaklinga, sem þrátt fyrir ólíkar skoðanir á bókmenntum, áttu umfram allt eitt sameiginlegt: Að lifa fyrir listina og vilja deila henni með hvor öðrum. Þessi stund kemur aldrei aftur.
Það er í raun ómögulegt að mæla nákvæmlega út þau andlegu verðmæti sem Geirlaugur Magnússon skildi eftir sig. Sjálfur var ég mjög hrifinn af ljóðum hans og af þeim sökum gaf ég þau út. Fyrir ungan útgefanda og listamann eins og mig var það auðvitað mikill fengur að gefa út jafnþroskað skáld, en einlægur áhugi minn á ljóðum Geirlaugs var kveikjan að útgáfunni fyrst í stað. Geirlaugur var þreyttur á að þurfa að beygja sig fyrir öðrum útgefendum. Vitaskuld á ótvíræður meistari ljóðsins, meistari í orðfæri íslenskrar tungu ekki að þurfa að þjóna neinum öðrum en listinni sjálfri. Það var hlutverk útgefandans að þjóna honum. Kröfurnar sem Geirlaugur gerði til sín í skáldskapnum voru miklar og oftar en ekki ráðfærði hann sig við aðra snillinga á þeim vettvangi, skáld á borð við Gyrði Elíasson og Óskar Árna Óskarsson. Í minningunni lifir heimsókn mín til Geirlaugs, þegar hann dvaldi á líknardeild og örlögin höfðu leitt okkur Óskar Árna saman til að hitta skáldið. Ég man hve spenntir við Óskar vorum yfir Andljóðunum, sem nú eru bráðum væntanleg í prentun. Ég minnist einnig ógleymanlegrar stundar með Geirlaugi á sextugsafmæli hans, þar sem Hjalti Rögnvaldsson las á snilldarlegan og lifandi hátt upp ljóð Geirlaugs, sem gestir höfðu valið eftir eigin smekk. Þessi upplestur varð til að bregða nýju ljósi á ljóð Geirlaugs og glæða áhuga minn enn frekar á skáldskap yfir höfuð. Það er von mín að upplestrum sem þessum fjölgi sem allra mest og verði til þess að virkja áhuga manna á ljóðinu, fullnægja hinni innri þörf þeirra og færa hjörtu saman.
Geirlaugur var snillingur orðsins. Hann skildi eftir sig 17 útgefin frumsamin skáldverk (fyrir utan þau tvö sem eru væntanleg), auk greina í blöðum, safnrita, hljóðbóka, texta við tónlist og frábærra þýðinga. Til marks um hið síðastnefnda má nefna þýðingu Geirlaugs á pólska höfundinum Tadeusz Rozewicz, Lágmynd, sem var tilnefnd til íslensku þýðingarverðlaunanna.
Geirlaugur var drengur góður og mannlegur. Hann var ævinlega hreinskiptinn í gagnrýni sinni á annan skáldskap og oftar en ekki satirískur á samfélagið. Eftirfarandi ljóðlínur úr bók hans Dýra líf segja eflaust meira um hann og skáldskap hans en mín dauðlegu orð. Þakka þér fyrir ljóðin þín, Geirlaugur:
og dáði mjög ráðsnilld hans
í keppni við oflátunga sem
þóttu honum sneggri í við
bragðinu
að vísu var hann sagður svartur
og halda sig í útlöndum líkt og
jessí óvens en samt
löngu seinna fékk ég snigla í
ljúffengan forrétt en þá hafði
ég fyrir löngu misst allan áhuga
á spretthlaupum
Benedikt S. Lafleur, listamaður og útgefandi.
Það var óvænt sorgarfrétt að Geirlaugur Magnússon væri látinn. Ég man hann fyrst í Menntaskólanum í Reykjavík, fyrir nærfellt hálfri öld.
Hann var yngri en ég, svo samneytið var ekki mikið á þeim árum, þó man ég samstillta klíku hans og nokkurra jafnaldra á Mokka, kaldhæðnir róttæklingar, sem fátt var heilagt, og sumir hafa gert garðinn frægan.
En svo fór Geirlaugur til náms í Póllandi, eignaðist þar pólska konu um hríð, og var einnig á flokksskólanum í Moskvu, herbergisfélagi Dags Sigurðarsonar. Þeir félagar virtust þó hafa verið næsta ónæmir fyrir þeim steingerðu fræðum sem þar voru stunduð, enda skapgerð beggja andsnúin slíku.
Ég hitti Geirlaug aftur fyrir aldarfjórðungi, þegar við Ingibjörg vorum flutt til Lyon. Þá fórum við í heimsókn til Aix-en-Provence, þar sem Geirlaugur bjó ásamt Petrínu Rós og dóttur þeirra Móheiði. Egill sonur okkar var þá sjö ára, litlu eldri, og fékk nú loksins aftur leikfélaga sem skildi íslensku. Þetta voru ánægjulegir dagar, við fórum saman til Nice, skoðuðum þar merk listasöfn, og síðar heimsóttu þau hjúin okkur í Lyon. Geirlaugur hafði þá þegar sinn djöful að draga - Bakkus - en bar sig vel í baslinu. Víðlesinn og margfróður um bókmenntir og kvikmyndir, viðræðugóður og gamansamur, og óvenju skarpskyggn. En það var af því að hann fylgdi alltaf eigin dómgreind, ég held það gæti ekki hafa hvarflað að honum að slaka á henni vegna tillits til skoðana viðmælanda. Heyrt hef ég að það hafi orðið til þroska yngri skáldbræðrum hans, vægðarlaus en vinsamleg gagnrýni hans á verk þeirra. Eina undantekningin frá þessu var ef talið barst að lítilmögnum í skáldahópi eða kunningja, þá færðist prúðmannleg þögn yfir skáldið, hann vildi öllum vel.
Það er aðdáanlegt hve mörgu góðu Geirlaugur kom frá sér, nær tveimur tugum ljóðabóka auk þýðinga, m.a. Ég fékk þá ánægju að skrifa ritdóma um nokkrar ljóðabóka hans, og hældi þeim á hvert reipi, svo sem maklegt var. Einu sinni kastaðist þó í kekki með okkur, og ég fékk skammabréf frá Sauðárkróki, þar sem Geirlaugur kenndi lengi við Fjölbrautaskólann, með þessari fallegu skrift hans, sem var nánast skrautskrift. En það bréf var af tómum misskilningi, jafnan dáði ég ljóð hans. Þau þyrfti að endurprenta í rækilegu úrvali, ef ekki heildarútgáfu. Hann fylgdi kjörorði Benedikts Gröndal: "Mitt er að yrkja, ykkar að skilja." Því gátu ljóð hans stundum orðið hörð undir tönn, en gáfu lesendum þeim mun meira, sem þeir lögðu sig meira fram um að lifa sig inn í þau. Stöku sinnum gátu þau þó orðið dálítið einkaleg, dæmi þess er að inn í eitt ljóðið komu tvær ljóðlínur á pólsku, - sjálfsagt í minningu tilfinningatengsla í Póllandi, en að vísu lét hann fylgja íslenska þýðingu: Bardzo smutno bez cibie. Afar dapurlegt án þín.
Örn Ólafsson.
Nú þegar Geirlaugur er farinn er ég fremur angurvær en sorgmædd. Á mig leita spurningar um eigið líf og tilgang, sem vitaskuld fást lítil svör við.
Hún kom mér ekki mjög á óvart fregnin á afmælisdaginn minn 19. september um andlát hans á Landspítalanum 16. september. Það hafði mátt búast við henni um allnokkurn tíma, svo veikur sem hann var orðinn.
Nú er hún staðreynd og mér finnst einkennileg sú tilhugsun að hann skundi ekki lengur um hér á jörðinni, hallandi íbygginn undir flatt, með sígarettu milli fingra - mannlífið fátæklegra.
Eftir standa ljóðin hans. Einnig Móa og Ísold, litlu stelpurnar hans. Það er svo sorglegt að þær fengu ekki að hafa hann lengur hjá sér, því hann átti svo mikið að gefa og kenna þeim, eins og ótal mörgum öðrum um ævi sína og er ég sjálf þar með talin.
Ég votta Móheiði, Rós, Aðalheiði, Sigurbjörgu, Ólöfu og öllum öðrum vandamönnum Geirlaugs innilega samúð mína.
Far þú í friði, vinur minn.
Greta Björg.
Geirlaugur er farinn út í víðáttuna.
Ég trúi að honum létti, það var oft svo þröngt um hann hér. Því hann var stórhuga og miðaði hátt og langt - vildi hæfa stjörnuna sem enn er ekki í augsýn - og það er erfitt að reyna að beita mjög stórum boga í okkar þrönga heimi. Með þessu er ekki sagt að hann hafi verið neinn draumhugi því þótt hugur og augu miðuðu gjarnan að því að ná yfir sem víðast svið, stóð hann föstum fótum á jörðinni - og stundum þegar þrengdi að um of lét hann sig jafnvel síga nokkra þumlunga niður í eðjuna, sjálfsagt í von um að þá hækkaði dálítið til lofts.
Mér fannst sem í Geirlaugi mættust ýmsar andstæður. Hann var í senn hreinn hugsjónamaður, sem trúði á manninn og framtíðina, og svo svæsinn raunsæismaður að stappaði stundum nær bölsýni. Hann var viðkvæmur og mátti ekkert aumt sjá en um leið hnífskarpur í hugsun og greiningu og öll tilfinningasemi var honum víðs fjarri. Hann var oft skemmtilega meinyrtur og kaldhæðinn og bjó yfir meðfæddri gáfu til að greina kjarnann frá hisminu í hverju máli á augabragði en þótt yfirborðið væri stundum hrjúft skynjaði maður að innifyrir sló hlýtt og drenglundað hjarta (en hér verð ég að viðurkenna að ég er feginn að Geirlaugur þarf ekki að lesa þessi orð mín sem honum þættu eflaust óþægilega væmin!) Af öllum mönnum er Geirlaugur sá sem hefur komið mér einna mest á óvart á lífsleiðinni.
Það var á erfiðum tíma í lífi mínu að hann hringdi í mig alveg óvænt - við þekktumst þá ekki mikið og hann var meira að segja staddur í öðrum landshluta - til þess að auðsýna mér hluttekningu og hvetja mig til dáða, en hann hafði sjálfur lent í svipuðum vanda og þekkti blúsinn af eigin raun. Slíkir gjörningar hjálpa manni til að halda trúnni á lífið og manninn og af þessum sökum mun ég alltaf minnast Geirlaugs með hlýju og þakklæti. Í þessu sem öðru var Geirlaugur sannur og samkvæmur sjálfum sér og ég veit að vinir hans báru - og munu alltaf bera - mikla virðingu fyrir honum vegna heilinda hans.
Skáldskapur Geirlaugs talar fyrir sig sjálfur og skal ekki farið mörgum orðum um hann hér. Sumt af því sem hann skrifaði mun gleymast, misfljótt eins og gengur, annað mun lifa og ýmislegt á skilið að lifa lengi. Í ljóðum hans tvinnast saman þættir af ýmsum toga en einna mest áberandi er oft kaldhæðin gagnrýni á lygi, hræsni og (sjálfs)blekkingu og undirliggjandi óvægin krafa um sannari og heiðari heim og menningu. Gagnrýni var Geirlaugi í blóð borin en mér fannst hann alltaf viðhafa hörðustu gagnrýnina í eigin garð og er ekki viss um að hann hafi oft sýnt sjálfum sér nægan skilning og sanngirni.
Það er hálf ankannalegt að vera að festa á blað fátækleg minningarorð um Geirlaug Magnússon, jafn lifandi og návist hans einatt var - og eins og hann sé dáinn þegar maður finnur ekki betur en hann sé stiginn upp til enn meira og ríkulegra lífs en nokkru sinni fyrr, í víðáttunni! Ástvinum hans votta ég samúð mína.
Ísak Harðarson.
Geirlaugur var í leyfi frá kennslu og stundaði heimspeki- og bókmenntafræðinám í Háskólanum þegar við kynntumst. Við sem komum nálægt Stúdentablaðinu undruðumst að sprenglærður og víðförull maður, þekkt ljóðskáld sem þá hafði gefið út eitthvað á annan tug bóka og þýtt mestu góðskáld Pólverja, sæti með óhörðnuðum unglingum í inngangskúrsum bókmenntafræðinnar. Ég tók viðtal við Geirlaug, en hafði þá nokkrum sinnum átt orðastað við hann á bjórbúllu sem við stunduðum bæði á tímabili. Geirlaugur fór á kostum í viðtalinu, en fyrirsögnina "Borgaralegur vælukjói sest á skólabekk" ákváðum við í sameiningu, vegna þess að okkur þótti hún fyndin, en nafngiftin vísaði til ritdóms sem birtist um fyrstu ljóðabók skáldsins.
Það var þægilegt að vera nálægt Geirlaugi og gaman að tala við hann. Kaffibollarnir urðu sífellt fleiri og heimsóknirnar tíðari. Hann bar í mig bækur, ósjaldan færði hann mér ljóð og hann var áreiðanlega síðasti maðurinn til þess að senda póstkort og gamaldags sendibréf milli landshluta. Vináttan óx þó að bakgrunnur okkar væri heldur ólíkur og aldursmunurinn töluverður.
Nokkru seinna bjargaði Geirlaugur lífi mínu þegar ég dvaldi einn vetur á Sauðárkróki við kennslu. Hann kom nær daglega í heimsókn til að spjalla og um helgar kom hann gjarnan færandi hendi með rauðvínsflösku. Ég eldaði flókna fiskrétti af nokkrum vanmætti og við töluðum fram á nótt. Geirlaugur var kátur og mælskur þessi vetrarkvöld og sagði mér ótal sögur af sínum yngri og róttækari árum. Árunum þegar hann þvældist með Alfreð Flóka og Degi Sigurðarsyni. Árunum í Póllandi, Sovét og Frakklandi. Hann lék Sigfús Daðason ráman með sígarettuna, hann vitnaði í ljóð - greip bækur úr hillum og las upp - og stundum orti hann í heyranda hljóði.
Geirlaugur var gríðarlega vel lesinn og bókasöfnunarárátta hans jaðraði eiginlega við geðbilun. Bækur voru stærsti útgjaldaliðurinn í heimilisbókhaldinu og við göntuðumst stundum með að hugsanlega gæti svohljóðandi auglýsing komið í Lögbirtingablaðinu ef hann strammaði sig ekki af í bókakaupunum: "Farinn er á hausinn Geirlaugur Magnússon skáld. Gerðarbeiðendur Amazon.com og Bókabúð Braga Kristjónssonar."
Geirlaugur kunni öðrum fremur að njóta góðra bókmennta, en hann var jafnframt yfirmáta krítískur. Ekki var algengt að við lentum í þrætum, enda maðurinn ljúfur sem lamb, en það breyttist stundum eins og hendi væri veifað þegar við vorum ósammála um bækur, kvikmyndir eða höfunda. Þá átti hann það til að vera mjög óbilgjarn og hækka róminn, varpa fram svæsnum fullyrðingum og gefa ekki tommu eftir. Þá var ekki einu sinni rúm fyrir rökræður.
"Þetta er drasl," sagði hann hvað eftir annað þegar ég innti hann eftir áliti á bókunum sem hann las á þeim árstíma þegar flestar bækur eru gefnar út á Íslandi. Í jólamánuðinum kom hann stundum í heimsókn og ég hafði vart opnað dyrnar þegar hann reiddi einhverja bókina eins og til höggs og sagði æstur: "Reyndu að lesa þessa bók. Ef þú vilt eiga hana þá máttu eiga hana. Annars skaltu fleygja henni í ruslið!"
Geirlaugur var bókmenntagagnrýnandi DV um árabil. Það hentaði honum vel að skrifa um bækur vegna þess hve fljótur hann var að lesa og átti auðvelt með að koma skoðunum sínum í orð. Ef honum mislíkaði gat hann verið meinhæðinn í dómum sínum og einhverjir reiddust honum vegna þess, enda rithöfundar sérdeilis hörundsárar verur. Geirlaugur lét það ekki svo mikið á sig fá, þar sem hann hugsaði meira um bókmenntirnar sjálfar heldur en tilfinningar einstakra höfunda.
Sem ljóðskáld og þýðandi var hann vandvirkur og nýjungagjarn - ljóðin hans full af visku, fyndni og kaldhæðni, sum hver ívið myrk og bölsýn. Enda seint hægt að segja að bjartsýni eða lífsgleði hafi einkennt Geirlaug. Hann var viðkvæmur maður, sjálfsgagnrýninn úr hófi og stundum var þungt yfir honum. Engu að síður var hann glettinn og skemmtilegur vinur og hann var óhræddur við að tjá vináttu sína af einlægni.
Það var sárt að fylgjast með alvarlegum veikindum Geirlaugs síðustu árin. Nokkrum dögum áður en hann dó sat ég við sjúkrarúm hans og fann glöggt hvað hann var orðinn þreyttur. Við áttum erfitt með að tala saman, þar sem honum hafði daprast heyrn og ég átti erfitt með að finna orðin sem mig langaði að segja. Samt ræddum við um að fara í bíltúr þegar honum liði betur og við ræddum um bækur. Auðvitað.
Skyndilega hýrnaði yfir honum og hann greip bók af náttborðinu. Nýútkomið smásagnasafn eftir góðan vin sinn. Hláturinn sauð niðrí Geirlaugi þegar hann benti mér á stutta sögu og sagði mér að lesa hana.
Sagan fjallar um mann sem býr einn, en umkringdur bókum. Hann geymir bækur í ísskápnum, í bakarofninum og í lyfjaskápnum. Hann les bækur jafnt í rúminu og á klósettinu, sem á gangi úti í rigningu.
Þegar Geirlaugur bjó á Sauðárkróki var illfært um íbúð hans vegna bóka, en þá brá hann m.a. á það ráð að nota gamlan ísskáp sem bókageymslu. Mér þótti því ekki erfitt að reikna út hver er fyrirmyndin að forherta bókasafnaranum í sögunni.
"Þetta gerir hann mér, karlægum manninum! Nú er þessi drengur endanlega kominn úr náðinni!" sagði Geirlaugur, en brosti eyrna á milli og setti bókina aftur á náttborðið.
Jafnvel á sjúkrastofunni umkringdu hann bókastaflar. Hann talaði um bækur, las og skrifaði til síðasta dags. Ég er þakklát fyrir að hafa kynnst slíkri ástríðu - svo sterkum böndum milli manns og bókar. En þakklátust er ég fyrir að hafa fengið að þekkja svo góðan dreng.
But at the time with all the talk
I couldn´t think how best to speak.
(Peter Dale.)
Móheiði dóttur Geirlaugs, Aðalheiði móður hans, fjölskyldu og vinum votta ég innilegustu samúð.
Þórunn Hrefna.
Mig dreymdi um daginn að ég mætti mínum gamla kennara Geirlaugi í dyrunum á skólabókasafninu á Króknum. Við heilsuðumst með faðmlagi. Nokkrum dögum seinna las ég í Morgunblaðinu að hann Geirlaugur væri lagður upp í sína hinstu ferð.
Fyrir okkur sem gengum í Fjölbraut á Króknum á níunda áratug síðustu aldar var Geirlaugur heimsmaður, skáld sem kenndi frönsku og stikaði um bæinn með Gaulois-sígarettu milli fingra. Ævinlega niðursokkinn í eigin hugrenningar og lét ekki umhverfið trufla sig en að sama skapi hispurslaus og glettinn í samskiptum. Hann hafði áhrif á mörg okkar og varð sumum hvatning í að feta slóð skáldsins. Hann tók ríkan þátt í félagslífinu, þjálfaði Gettu betur-liðið, leikstýrði nemendasýningum og kallaði til skáldvini sína þegar efnt var til ljóðalesturs. Þeir sem voru viðstaddir þegar Geirlaugur tók "luftgitar"-sólóið á sviðinu í Bifröst eitt ágætt skemmtikvöld munu seint gleyma stórkostlegum tilþrifum kappans.
Ég sjálfur sat ekki marga tíma í Fjölbraut hjá Geirlaugi en kynntist honum þeim mun betur þegar hann fékkst til að taka mig í einkatíma í frönsku. Þær stundir eru ógleymanlegar. Að koma heim til hans og sitja í sófanum yfir rótsterku kaffi fram eftir kvöldi með franskar sagnir á vörum. Þessum stundum fylgdu einatt nokkrar sögur af dvöl hans í Frakklandi, Póllandi eða öðrum framandi löndum. Þá kom oft dreymið blik í augu hans og þögn eitt andartak áður en hann drap í sígarettunni og hélt áfram að hlýða mér yfir eða fór og hellti aftur upp á espressokönnuna. Grunnurinn sem ég fékk í frönskunni reyndist mér vel þegar á hólminn var komið og óhætt er að segja að Geirlaugur hafi smitað mig af frönsku veikinni.
Geirlaugur var afburðaljóðskáld og ljóðaþýðingar hans eru með þeim bestu sem þekkjast á nútímaljóðlist 20. aldar. Með nákvæmni og næmri innlifun meitlaði hann orð og setningar, fjársjóð fyrir þá sem kunna að meta ljóðlistina. Og verk hans munu lifa og verða lesin um ókomin ár þó að meistarinn sé genginn frá garði. Au revoir, mon ami.
Skúli Björn Gunnarsson.
Kveðja frá ritlistarhópi Kópavogs
SKÁLD VIÐ SKJÓLBRAUTvið ógnandi ljósastaura
í ímynduðu myrkri
bláklæddra daga
var unun útaf fyrir sig
því hetjan var hafin yfir
raunveruleika og drauma
blaðberinn sem talaði pólsku
við franskt brauð
og tékkneskan kristal
átti það til
að lesa sig upp bókfell
og ferðast um lund hugans
þegar öreigarnir sameinuðust ekki
og reiðhjól riddarans
fór fyrir lítið í baráttu við götuvita
og þegar sverðið vann ekki
á fylkingu staura
þá voru blöðin skjól
og blýantarnir beittustu vopnin
skáldið sem fékk að skylmast
við uppljómun eyðingar
yfirgaf óreiðu tímans
með syngjandi hörpu
í róttæku hjarta
sem dældi
eldrauðu ljóði
Kristján Hreinsson.
Kveðja frá Vináttufélagi Íslendinga og Pólverja
Frá því að líf kviknar er leiðin aðeins ein, þangað sem það slokknar. Ferðin getur verið með ýmsum hætti, sumra bein eins og ösp sem rís mót himni og sól, annarra kræklótt eins og þyrrkingsleg jurt á vindblásnum mel. Leið Geirlaugs var hvorki breið né bein. Í hugum margra var hann ímynd hins svartsýna skálds, holdgervingur þjáningarinnar, snillingur sem fyrst eftir dauða sinn er metinn að verðleikum. Sumt af þessu er jafnrétt og það er alrangt. Manneskjan er nefnilega ekki stærðfræðiformúla sem annaðhvort gengur upp eða ekki. Geirlaugur var ekki svartsýnn og aldrei bitur en stundum svo kaldhæðinn að högl hrutu af orðum. Þótt hann væri oft þjáður muna vafalaust ýmsir þá tíma þegar hann var hrókur fagnaðar við glas af göróttum drykk og iðkun grískrar dansmenntar. Hann gat verið kaldhæðinn en sjaldan svo að ekki mætti merkja viðkvæman, streng kærleika og ástar á lífinu.Fyrstu kynni mín af Geira hófust þegar móðursystir mín og fjölskylda leigðu á loftinu hjá Aðalheiði, móður hans sem þá var orðin ekkja og bjó við Skjólbraut í Kópavogi. Hann var eldri en ég og snemma sveipaður einhverri dulúð. Leið hans lá út í heim, m.a. til Póllands þar sem hann lærði mál þarlendra. Hann launaði svo Pólverjum gestrisnina og þjóð sinni samvistirnar með mörgum framúrskarandi þýðingum pólskra öndvegisskálda.
Fyrir tólf árum síðan sendi ég honum bók eftir pólska ljóðskáldið Jerzy Ficowski og bað hann sérstaklega að athuga hvort hann vildi ekki þýða ákveðið ljóð. Hann svaraði því til að hann nennti ekki að verða við ósk minni, ljóðið væri alltof væmið. Hins vegar þýddi hann annað ljóð úr sömu bók, Bréf til Chagalls.
Hann er merkilegur máttur ljóðsins, að geta kallað fram kaldan svita og bælt óp þess sama fólks sem situr ónæmt hvurt kvöld og horfir á skelfileg morð í beinni útsendingu. Ef til vill er það vegna þess að framan við skjáinn gefst aldrei tími til að skynja þessa staðreynd að "síðasta hryllilega ópið er ávallt einskær þögn." (G.M.)
Eftir að nokkrir Íslendingar og Pólverjar höfðu stofnað félag sem fékk það látlausa nafn "Vináttufélag Íslendinga og Pólverja" (VÍP), leituðum við oftar en einu sinni til Geirlaugs. Alltaf var hann reiðubúinn og af hógværð miðlaði hann ljóðlist og kynnti með þeim hætti pólska menningu betur en flestir aðrir. Fyrir hönd Vináttufélags Íslendinga og Pólverja sendi ég móður hans og öðrum ástvinum samúðarkveðjur stjórnar og félagsmanna. Huggun okkar í harminum er að þótt Geirlaugur sé allur munu verk hans lifa.
Þorleifur Friðriksson formaður Vináttufélags Íslendinga og Pólverja.
Mánudaginn 26. september, 2005 - Menningarlíf
Skáld hinna meitluðu mynda
Einar Falur Ingólfsson
Í tileinkun ljóðabókarinnar Sannstæður setti Geirlaugur Magnússon línu eftir Hank Williams : I'll never get out of this world alive . Og nú er hann farinn, þessi meistari hins kaldhamraða skáldskapar, eftir erfiða glímu við lungnakrabba.
Örlög skáldsins keðjureykjandi koma svosem ekkert á óvart. Fyrstu kynni okkar voru haustið 1990 þegar ég skrifaði við hann samtal fyrir Morgunblaðið í tilefni af útkomu þessarar sömu bókar, þar sem hann talar um fnyk rotnandi orða.
Geirlaugur sótti mig heim seinnipart dags og við sátum að spjalli í þrjár klukkustundir. Þá var koníaksflaskan mín líka tóm og tuttugu klesstir Gauloise-stubbar í öskubakkanum. Það tók einhverjar vikur að losna við tóbakslyktina úr íbúðinni.
En Geirlaugur var svo leiftrandi skemmtilegur, þekkingin svo víðfeðm og innsýnin í heim bókmennta og manna svo djúp, að alltaf naut ég samtala okkar eftir þetta.
Stundum heimsótti hann mig á Moggann. Og þegar ég hélt sýningu á ljósmyndum í sal við Skólavörðustíg sumarið 1994 sat hann þar hjá mér á svo að segja hverjum degi sem sýningin stóð yfir, og oft hittumst við með góðvinum okkar, bræðrunum Sigurlaugi og Gyrði Elíassonum og Óskari Árna Óskarssyni. Margar myndir á ég frá þeim eftirminnilegu fundum.
Geirlaugur var merktur einsemdinni. Hann gat verið kaldur og inn í sig, en allra manna skemmtilegastur þegar sá gállinn var á honum. Eins og með aðra góða listamenn voru maðurinn og ljóðheimur hans býsna líkir. Ljóðin hans verða seint allra. Þau geta verið þung, snúin og gagnrýnin; en þau eru líka snjöll, meitluð og enduróma vit og þekkingu. Undir hörkulegri skurn birtist ljóðræn viðkvæmni. Hann fjallaði um eðli manna, landið og náttúruna, í einstökum, persónulegum ljóðheimi.
Þar sem Geirlaugur kom sér fyrir sat hann ætíð í stafla af bókum; hann las margar í senn og þær lágu opnar allt í kring; bunkar á gólfi, á öllum borðum, í gluggakistum, á eldavélarhellum og í skápum. Ljóð hans endurspegla þessa þekkingu, víðsýna heima annarra skálda, rithöfunda og fræðimanna.
Eitt fallegt sumarkvöld ókum við um Skagafjörð, Sigurlaugur, Geirlaugur og ég. Þegar húmaði að lagðist kyrr þokan yfir fjörðinn, grallarinn var í Geirlaugi og hann skemmti okkur með sögum og athugasemdum um menn og málefni.
Þegar við kvöddumst hjá Sigurlaugi fékk hann kerti hjá húsráðendum, tendraði eldinn og gekk heim á leið eftir Suðurgötunni, heim í helli sinn fullan af bókum. Og þannig man ég Geirlaug nú, einan á ferð með ljósið.
efi@mbl.is
Fimmtudaginn 6. október, 2005 - Minningargreinar
GEIRLAUGUR MAGNÚSSON
Geirlaugur Magnússon skáld fæddist í Reykjavík 25. ágúst 1944. Hann lést á Landspítalanum við Hringbraut aðfaranótt 16. september síðastliðinn og var bálför hans gerð í Fossvogskapellu 26. september.
"Við orð eins og þessi kastast kisturnar upp úr gröfunum í moldroki og leggja á flótta á sínum fjórum eikarfótum. Svona getur enginn ort nema Majakovskí," sagði Geirlaugur og höfuð hans tinaði af hrifningu. Svo bætti hann við: "Öll hans ljóð ná inn í geðshræringuna sama hvert yrkisefnið er, hann kemur innan frá og að utan í senn." Þannig man ég eftir Geirlaugi frá unglingsárunum uppljómuðum af hrifningu yfir ljóði eða bók. Leiðir okkar lágu saman í skólafríinu á sumrum við ýmsa verkamannavinnu. Í hópinn slóst líka ofurhuginn Ernir Snorrason og þá urðu umræðurnar hátimbraðri en allar þær skýjaborgir sem ég hef síðan smíðað. Á kvöldin sátum við löngum og ræddum launhelgar fjarlægra ljóða og þar sem ég var illa lesblindur og tossi í málanámi snaraði Geirlaugur ljóðum stórskálda á borð við Eliot, Pasternak, Neruda, Quasimodo, á nógu skýra íslensku til að opinbera mér snilldina. Aðra eins snilld hef ég aldrei skynjað og í slíkri nálægð að ekkert var því til fyrirstöðu að höndla hana strax að námi loknu, helst að taka nóbelinn með stæl. Síðar hefur mér gengið erfiðlega að finna aftur þessa texta og gruna reyndar Geirlaug um að hafa barnað þá svo rækilega með andagift sinni að þeir yrðu hvergi feðraðir svo öruggt væri. Og fyrir bragðið eru þeir trúlega enn heiðskírari snilld! Þetta var mér skóli sem gaf mér í nesti ljóðahrifningu sem enst hefur í öll þessi ár síðan sumarkvöldin góðu með Geirlaugi. Fyrir það vil ég þakka þér, Geirlaugur Magnússon, og fáeina tilviljunarfundi á kaffihúsum á seinni árum.
Það var alltaf veisla að hitta þig. Ljóðin þín hef ég lesið mér til ánægju, kannski ekki síst vegna þess að ég þykist sjá þau ofan í kviku, þótt það sé kannski aðeins mín eigin ímyndun. Og að lokum, ljóðastúfur, sem ég held að þú hafir sagt að væri eftir Majakovskí og ég hef munað svona:
Ég ný hendurnar í angist
Slít af mér puttana
Og kasta þeim burt
Eins og baldursbrárblöðum
Hún elskar mig, hún elskar mig ekki.
Hrafn Gunnlaugsson.
Geirlaugur Magnússon, félagi okkar í ljóðlistinni, er dáinn; langt fyrir aldur fram.
Sérstaða Geirlaugs í íslenskum bókmenntum er mikil: Hann var af kynslóð sem fæddist í síðari heimsstyrjöldinni; og var því mitt á milli '68-kynslóðarinnar margfrægu og þeirra foreldrakynslóðar; stríðskynslóðarinnar. Þó varð hann, líkt og fleiri af hans kynslóð, mótunarmaður og túlkandi tíðaranda okkar af '68-kynslóðinni; (sem einnig mætti kenna við hippana, Bítlana og síðmarxista). En hans kynslóð var fædd á ófriðartímum, og afkomendur kreppukynslóðarinnar, og því með beiskara bragð í munni en við.
Einnig var hann fæddur árið sem við losnuðum endanlega undan Dönum og stóðum uppi með þá áskorun að verða sjálfstæð bókmenntaþjóð. Nú var brýnt að menn leituðu lengra en til Danmerkur eða til íslenskra fornbókmennta, til að endurspegla samtímann í Evrópu og á Vesturlöndum almennt. Má segja að það endurspeglist hjá honum í áhuga hans á slavneskum bókmenntum, og á bókmenntafræði samtímans. Slík víðsýni varð afrek rithöfunda okkar á 20. öld.
Ljóðskáld eins og Geirlaugur eru trúlega hætt að koma fram; skáld sem gefa sig af alúð að ljóðagerð í heila starfsævi; og láta ljóðið ekki mæta afgöngum fyrir öðrum tegundum fagurbókmennta. Það ber að harma, því enn eru nokkrir áfangar eftir sem ljóðskáld hins frjálsa Íslands þyrftu að ná:
Annar er sá að endurskapa fyrir Ísland þá bókmenntahefð sem var að gerjast í borgum Danmerkur og Evrópu um margar aldir, og átti rætur sínar í bókmenntum Hellena og Rómverja. En áhrif frá þeim er helst að finna í þjóðskáldum okkar frá 19. öld; sem okkur finnst nú jaðra við að vera full-dönsk. En þetta er verkefni fyrir ljóðskáld á okkar 21. öld. Að vísu hafa þýðendur og skáldsagnahöfundar verið að svara kallinu, en ekkert kemur í staðinn fyrir frumsamda ljóðið sem tindur þjóðlegra fagurbókmennta.
Hinn áfanginn er að halda dampi þangað til einhver kvenljóðskáld ná að skipa sér í fremstu röð við hlið karlanna. En ólíkt skáldsögunni hefur ljóðið einkum verið karlalistgrein á Vesturlöndum.
Í þriðja lagi má jafnvel nefna, að ljóðlistinni má ekki hnigna á Íslandi fyrr en við finnum út hvort okkar bestu ljóðskáld hafa staðið jafnfætis hinum bestu erlendu eður ei. Þetta er þjóðarspursmál fyrir ljóðaþjóð.
Ég kynntist Geirlaugi í Ritlistarhópi Kópavogs. Við skiptumst á ljóðabókum. Síðast hitti ég hann í spjallhópnum á Kaffi París fyrir ári. Virtist mér þá að þar færi rithöfundur sem hefði staðið sig á allan hátt vel í tilverunni; með sérlegum heilindum.
Ljóðskáld hafa lengi verið upptekin af þeirri trú að þau muni lifa áfram i verkum sínum í hugum lesenda framtíðarinnar. Segja má að Geirlaugi hafi enst ævi til að leggja sitt af mörkum í þá átt. Vil ég nú kveðja þennan Rithöfundasambandsfélaga minn með skyldri hugleiðingu frá T.S. Eliot, en hann lætur hinn sæla miðaldaklerk, Tómas Becket, erkibiskup í Kantaraborg, komast svo að orði er hann stendur andspænis píslarvætti sínu; í þýðingu minni á leikritinu Morð í dómkirkjunni:
Allt mitt líf hafa þessir fætur verið að nálgast.
Allt mitt líf hef ég beðið.
Dauðinn mun aðeins koma þegar ég er hans
verðugur.
Og ef ég er verðugur, þá er engin hætta á
ferðum.
Ég þarf því aðeins að fullkomna minn vilja.
Tryggvi V. Líndal.
Geirlaugi kynntist ég fyrst sem ljóðskáldi. Sennilega var það í 9. bekk á Króknum þó ég sé ekki alveg viss. Kennarinn í íslensku ákvað að kynna okkur aðeins ljóð staðarskálds.
Ég hafði vitað af Geirlaugi en þarna kviknaði eitthvað, einhver áhugi sem átti eftir að dafna í vangaveltum er gengið var á snjóugum götum og stígum án þess að vera með trefil og kannski í sömu spor og skáld.
Seinna talaði hann um treflalaus orð sem óðu út í kuldann án þess að vera í ullarsokkum. Þá var hann byrjaður að kenna mér. Sennilega var ég búinn að fá mér bók hans Þrítengt um þær mundir. Var í frönskutímum á morgnana hjá honum. Stundum mætti hann ekki og tími féll niður, en ég nennti aldrei að fara heim, heldur fór inn á bókasafn Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki og las ljóð eftir hann og félaga hans Gyrði.
Sennilega var það Geirlaugur sem kveikti í þessu daðri mínu við ljóðagyðjuna. En tónlistargyðjan var ekki langt undan og langt frá því að gefast upp, því í fyrstu vöknuðu orð Geirlaugs fyrir mér í tónum, sem seinna opnaði fyrir mér ljóðaheim hans.
Það var einmitt þannig sem ég kynntist Geirlaugi persónulega. Ég fór í heimsókn til hans með snældu sem innihélt heimilisupptökur af lögum mínum við ljóð hans. Við hlustuðum saman á þetta og sló hann taktinn með í sumum lögunum. Honum fannst ég ekki syngja vel en að öðru leyti var hann frekar jákvæður og grínaðist meira segja um að hann yrði kannski poppstjarna. Ég slapp þess vegna ágætlega úr þessari fyrstu heimsókn minni til Geirlaugs þó ég hafi reyndar aldrei fest svefn eftir öflugt kaffið.
Hitti hann oftar á skáldastöðum hans í enda heimavistarinnar sem var við hól og sunnan við hólinn var skógur. Sennilega verið góður staður fyrir Geirlaug, þar sem orðin og kynjaverurnar og ævintýraheimarnir voru ekki langt undan og bönkuðu sennilega stundum upp á, svona eins og fuglarnir sem settust stundum í sófann hans og biðu eftir kaffinu.
Það var draumur að eiga fyrirmynd í skáldskap sem mátti stundum heimsækja. Þess vegna var frábært að fá nokkrar af eldri bókum hans gefins og áritaðar í einni heimsókninni. Þá minnir mig að Tom Waits hafi verið á fóninum og Nýund enn í handritamöppunni. Man hvað mér þótti notkun hans á ljónum og úlföldum spennandi í ljóðunum. Annars las ég handritið ekki vel, enda hálffeiminn við þetta. Við hlógum mikið þegar Tom Waits söng um drukkið píanóið. Það var góður hlátur.
Seinast hitti ég hann á Skáldaspírukvöldi vorið 2004. Þá fékk ég aftur handritamöppu í hönd. Ég fékk líka annað sem var dýrmætara, ég fékk að spila og syngja áður en skáldið las. Að vísu ekki lag mitt við ljóð hans, heldur við ljóð annars skálds sem hann hafði hvatt mig til að lesa, Lorca.
Svo las skáldið. Svo kvöddumst við og hann fór í hléi. Reyndar kom hann aðeins aftur og leit á borðið hjá mér eins og hann hefði gleymt einhverju. Svo nikkuðumst við á og hann fór. Veit ekki hvort við vissum það þá, en þetta var í seinasta skiptið sem við hittumst.
Laugardaginn 19. nóvember, 2005 - Menningarblað/Lesbók
Sjáðu skáldið
Í minningu Geirlaugs Magnússonar
Sjáðu skáldið," sagði félagi minn. Hann benti yfir götuna á mann sem virtist styðja sig við norðanáttina svo hann dytti ekki framfyrir sig og var greinilega á hraðferð.
Sjáðu skáldið Morgunblaðið/Einar Falur
Geirlaugur Magnússon "En skáldið gekk. Og án þess að við hefðum á hraðbergi nokkurt kvæði eftir þennan mann, eða vissum til þess fyrr að hann hefði nokkurt ort, þá skynjuðum við að hér voru á ferð ósvikin tákn þess skáldlega." Hér sést skáldið á Suðurgötu á Sauðárkróki, með kerti í hönd.
Sjáðu skáldið," sagði félagi minn. Hann benti yfir götuna á mann sem virtist styðja sig við norðanáttina svo hann dytti ekki framfyrir sig og var greinilega á hraðferð. Þótt fæturnir lyftust vart upp af gangstéttinni skutust þeir ákveðið fram um leið og sígarettustrókurinn stóð upp af yfirvaraskegginu eins og eimreykur úr sjóðandi katli. Það var ekki oft sem fullorðið fólk á besta aldri sást fótgangandi í bænum um miðjan dag. Allir voru í vinnu. Þyrftu menn að komast ferða sinna fóru þeir þær í bíl. En skáldið gekk. Og án þess að við hefðum á hraðbergi nokkurt kvæði eftir þennan mann, eða vissum til þess fyrr að hann hefði nokkurt ort, þá skynjuðum við að hér voru á ferð ósvikin tákn þess skáldlega. Hvort sem litið var á hið gróskumikla skegg, hinn fjarræna svip eða hina filterslausu sígarettu sem bálaði skáhöll upp í goluna; þá var okkur ljóst að hér var öll bandvídd skáldskaparins á ferð út í sína dularfullu erindisleysu. Þessi maður var ekki á leið út á Kaupfélagsskrifstofur, hann var ekki á leið út á Eyri - hann bara gekk.
Þetta var Geirlaugur Magnússon. Hann var kominn þarna norður í útlegðina á Króknum. Það voru hins vegar ekki yfirvöldin sem höfðu sent hann að þessu Svartahafi eins og hinn klassíska Óvíð, heldur höfðu keisarar fátæktar og óreglu hrakið hann burt úr borginni. Honum var ekki vært fyrir sunnan fremur en öðrum sem gátu ekki dansað línudans meðalmennskunnar. Sá sem elst upp á landsbyggðinni kemst fljótt að því að andlegir hressingarstraumar berast honum einvörðungu í líki slíkra manna. Skáldskapurinn, stóri skáldskapurinn, er þar ekki til nema sem hvísl einmana manns á flótta undan ógæfunni sem virðist þrátt fyrir mátt sinn hafa heykst á því að elta hann alla leið inn í þorpið en sveimar útifyrir eins og snuddandi refur, og bíður. Þegar hér var komið sögu voru útgefin verk Geirlaugs ekki mörg og raunar ekki útséð um hvert ferill hans stefndi, en þau voru öll til á bókasafninu og þar kíkti maður í þau af forvitni sinni og sá að hann skrifaði "tunga" með "ú"i. Hann var jafn einn í ljóðunum og hann var á berangri skagfirskra gangstétta. Eldar loguðu og maðurinn í kvæðinu gekk um þá hring eftir hring. Hinir miklu merkingareldar loguðu honum ekki, heldur skuggum sem bærðust afskræmdir á nakinni jörð og gerðu dvergana stóra svo þeir mikluðust af skuggaveröldinni. Kvæðamaðurinn vissi betur. Skuggarnir voru skin af eldum sem aðrir höfðu kveikt. Dvergarnir voru ekki risar. Og það skar hjarta hans að enginn annar hafði augun til að sjá og maður fann að það var engin uppgerð. Með því að blanda í orðin nægilega mikilli hélu varð sársaukinn að vísu stilltari, rétt eins og þegar hrært er í rjúkandi sláturblóði svo storkan smám saman stillist og úr verður dökkur og kaldur vökvi. Það breytir því hins vegar ekki að þessi vökvi er áfram blóð.
Útlegðin
Sársaukinn reynist skáldum erfiðari en aðrar kenndir vegna þess að hann er sínálægur. Menn eins og Houllebecq segja að án sársauka og örvilnunar sé enginn skáldskapur. Þess vegna eru mikil sársaukaskáld alltaf umbreytingamenn og myndasmiðir. Kynslóðir örvæntandi ungmenna hafa staðið með viðbjóðsgrettu frammi fyrir allri þeirri framfaraglöðu bjartsýni sem nútíminn hefur átt ókjörin af frá fæðingu sinni. Hugur þeirra stóð ekki til þess að kveikja í bílum eða hengja harðstjóra. Eða til hvers að standa í því? Til að reisa við enn eina borgaralegu framfarastjórnina? Koma af stað enn einni fáránlegri öldu bjartsýnna væntinga á verðbréfamörkuðunum? Tilfinningar þeirra urðu að ljóði. Á ferð við skógarjaðar í ljósaskiptunum sáu þau döggina perla á dádýrsbóg og aldna borgarmúra drjúpa höfði yfir sjúkri byggð. Þau drukku svarta mjólk í dimmum klefum. Þau fóru í útlegð. Þessi sjúki nútími: þetta sölumannasamfélag sem gat ekkert fagurt séð svo ekki yrði úr því verðmiði. Þessi nútími sem gat ekki hitt fólk af öðru bergi brotið nema breyta því í markaði og hráefni og hætti ekki fyrr en síðasta tréð var hoggið, síðasta áin virkjuð og síðasti olíudropinn brunninn upp í síðasta slagrýminu. Andspænis honum var andstaðan, mótmælin, aðeins enn ein staðfestingin. Það er í óvissu hinnar flöktandi merkingar útlegðarskáldsins sem spurningamerkið lýsir skærast. Þess vegna sækja alltaf einhverjir af hverri kynslóð í þennan brunn. Hvort sem það eru Bukowski, Baudelaire eða Bök. Alltaf er sótt í það sem er í senn áhrifalausast og áhrifamest: ljóðmálið. Málamiðlanalaust tungumál sem hræðir í óræðni sinni.
Í meira en tuttugu ár bjó Geirlaugur Magnússon í eins konar frumgerð þessa andlega umsátursástands. Einhver andstyggileg tilviljun hafði ráðið því að á ljótasta og vindasamasta bletti í hinum annars fagurmótaða Skagafirði hafði myndast bær sem í byrjun níunda áratugarins var orðinn nægilega stór til að hýsa framhaldsskóla. Þar hafði Geirlaugur lent. Eftir langa útivist í Sovétríkjunum, Póllandi og suður í Frakklandi þarfnaðist föðurlandið helst krafta hans við kennslu í nýstofnuðum fjölbrautaskóla. Jónas frá Hriflu sagði víst við Jakob Benediktsson á heimleið þess síðarnefnda - þá sprenglærður doktor, háskólakennari, þýðandi og mikilsvirtur fræðimaður - að það væri nú gott að hann væri á leiðinni heim, það vantaði einmitt barnakennara á Tálknafirði. Framfarasinnarnir vilja alltaf hafa ljóðskáld einhvers staðar við kennslu, helst við barnaskóla í Kasakstan. Það verður ekki fyrr en verðbréfakynslóðin drepst að til verða nógu ríkir erfingjar á Íslandi til að bera uppi sjálfstæð ljóðskáld sem geta ort sín hnignunarljóð í friði frá stjórnvöldum og þurfa ekki að betla.
Aðrir hafa lýst því betur en mér er unnt - ég bendi á bókina Steintré eftir Gyrði Elíasson - hvernig Geirlaugur bjó sér til einstæða bókaveröld mitt innan um einbýlishúsin, jeppana og síhvínandi norðanáttina á Sauðárkróki. Þeir sem lesið hafa ævisögur rússneskra útlaga í París eða frásagnir þeirra þýskumælandi rithöfunda sem hröktust til Ameríku undan nasismanum kannast við þessi lofttæmdu rými. Útlaginn finnur sér alltaf leið til að endurbyggja sitt andlega föðurland í mínatúrmynd. Og fyrir þá sem villtust inn í þetta rými utan úr skagfirsku sagnagleðinni og sönglistamennskunni var þetta hressandi bað. Því heima hjá Geirlaugi sló önnur klukka en sú sem mældi tímann í Skagafirði. Þar voru bókmenntirnar vart til á bókum, þær voru nánast undantekningalaust mæltar af munni fram. Sagnageymdin náði í grófum dráttum tvær kynslóðir aftur, svona til síðustu áratuga 19. aldar, þaðan sem slitrur af vísum, einkennileg tilsvör og goðsögulegt hátterni á borð við kappreiðar á hestasleðum eða björgunarafrek gáfaðra forystuhrúta lýsti inn í sjónvarpsvæddan nútímann eins og geisli af ótrúlegu ævintýri. Hjá Geirlaugi var þessi heimur útþurrkaður með öllu. Orðin voru á sviði heimsins, hinnar víðfeðmu evrópsku menningar þar sem þau spyrntu við og ólmuðust og tálguðu út kenndir og fundu til. Þau tengdu saman merkingarheima og skýrðu óskarpa skynjun og undir þeim byltist sársaukinn: Þetta skildi maður strax þegar komið var heim til hans. Þeim ferðum mátti líkja við ljóðaboðhlaup því aldrei þótti Geirlaugi fullrætt um skáld nema hann héldi líka á bók eftir það, en þá kom í ljós að hann mundi ekki alveg hvort hún var í þriðju eða annarri hilluröð, eða hvort hún var kannski inni í svefnherbergisskáp, kannski undir öðrum bókum í stafla í eldhúsinu eða þá þeim sem var við hliðina á sófanum, og yrði manni á að nefna óvart einhvern andlegan nábýling þessa góða höfundar hófust hlaupin umsvifalaust aftur uns eftir mikið rót og rask að úrvalsritröð tiltekins skáldskaparstíls lá á borðinu fyrir framan mann. Þá var tekið til við upplestur og viti menn, kom þá einmitt ekki í ljós að hann hafði einmitt verið að dunda sér við að þýða eitthvað upp úr honum þessum og heitur í höfðinu ranglaði maður heim seinna um kvöldið með dansandi norðurljósin fyrir augum en hraðkúrs í evrópskum módernisma suðandi í heilanum, nötrandi af blekkaffinu og miklum óbeinum reykingum.
En svo sat maður næsta dag og grenjaði af hlátri yfir tilsvari hjá einhverjum sem hermt var eftir af stakri nákvæmni eða heyrði þá um ævintýralegt kappskeið á gullöld reiðmennskunnar og um leið lifnaði þetta svið sem manni hafði heima hjá Geirlaugi virst vera hreint eyðiland. Í híbýlum útlagans, í svarta herberginu þar sem svart kaffið og filterslausu sígaretturnar voru teygaðar með spurningamerkjum módernismans, var líkt og ekkertið fyrir utan væri svo hyldjúpt að enginn umbreytingarvilji gæti fundið sér þar nokkurt hald, nema ef vera skyldi í einni stjörnu, einni norðurljósalínu, einu korni af svörtum sandi. Sjálft samfélagið með ættfærslum sínum, blóðlínum og munnlegri geymd var gjörsamlega tilgangslaust sírat. Og hin óhjákvæmilega spurning vaknaði: Var sá sem tileinkaði sér bókmenntahefð þessa samfélags ófrávíkjanlega sokkinn í slíkt fen af bulli að orð hans væru marklaus?
Þegar maður las ljóð Geirlaugs skynjaði maður fljótt að tjáning hans reis af þessum óhjákvæmilega samanburði. Allur hressleiki og tilfinningasemi alþýðumenningarinnar varð honum að efnivið í þjáningarfullar myndir af einmana manni sem hvílir svefnlaus með nóttinni uns dögunin kemur og stelur þessari einu huggun frá honum, manni sem biður lesendur sína að vara sig á fuglasöngnum. Þessi heimur fyrir utan svarta herbergið var eins konar gildra. En ég var og er þess fullviss að skilin á milli heima svarta herbergisins og ljóssæknu sönglistamannanna voru alltof skörp, því hvernig hafði ég átt að fordæma skáldskap Geirlaugs fyrir það að vera módernísk einangrunarstefna þegar hann opnaði mér sjálfum leið úr einangrun skagfirsku sagnalistarinnar? En oft síðar, og raunar alla mína hunds- og kattatíð í bókmenntalífinu, hef ég verið umsetinn mönnum og konum sem vilja slá upp múrum, loka eitthvað inni, eyða öðru til að upphefja hitt. Það er alltaf annaðhvort eða. Hefði ég staðið í þeim sporum gagnvart Geirlaugi hefði ég orðið að velja eða hafna: Vil ég fylgja honum að málum eða hafna honum? Í mínum augum var sjálfur lykillinn að honum fólginn í stórbrotnum núningnum á milli útlagans og flóttalandsins, ekki í því að ganga inn í útlagaheiminn og dvelja þar með honum. Maður skildi hann ekki nema innan- og utanfrá í senn. Og burtséð frá því voru skilin milli heimanna ekki skiljanleg nema maður hefði lagt á minnið markatöflur borgarastétta Vesturlanda síðustu tvöhundruð árin. Hvers vegna skildi ég, verkamannssonurinn og bændadrengurinn, elta svoleiðis dellumakerí? Þegar spurningamerki fara að vera útilokunarmerki eru þau hætt að virka. Því til hvers eru spurningamerki ef ekki má nota þau til að spyrja? Hvað með þá sem aldrei hafa heyrt þeirra getið? Samkvæmt aðskilnaðarstefnunni máttu þeir í raun ekkert segja nema til að staðfesta borgaralegt söluógeðið. Það opnaðist fyrir mér gátt: Hinir brennandi umbreytingarstólpar tungumálsins þurfa ekki að koma utan úr módernísku ljóðahefðinni. Þeir geta alls staðar stungið upp kollinum. Fyrsta skrefið til að átta sig á því er að opna svörtu herbergin og faðma sársauka útlagans. En kannski sættist maður aldrei fyllilega við annan sársauka en sinn eigin.
Í hellinum
Geirlaugur orti sínar bestu bækur á rúmu tíu ára tímabili frá miðjum níunda áratug fram á miðjan þann tíunda. Á þessum tíma skapaði tilvera útlagans, sársaukinn yfir að lifa á þessum tímum og ljóðmálið sem hann hafði þjálfað við lestur evrópsku bókmenntahefðarinnar sérstakar og miklar bókmenntir. En undir lok þessa tímabils fór mörgu að hraka. Ógæfurebbinn beit í hælana á honum jafnskjótt og hann komst út fyrir Krókinn. Ég hitti hann hér í Reykjavík illa til reika, drukkinn og slæptan og heilsulítinn þar sem hann slútti yfir glasið með sígarettuna og átti lítið eftir af sinni gömlu andlegu glóð. Eins og eðlilegt er finnst manni að sjálfur hafi maður brugðist á slíkum stundum. Einhvern veginn hefði maður kannski getað hjálpað og gert sig að hetju, en auðvitað eru það bara sjálfsgælur sálarinnar. Hver maður ber sinn sársauka með sínum hætti.
Hann hraktist sífellt lengra að jaðrinum. Síðast þegar ég hitti hann á Króknum var hann sestur að í eins konar afhýsi í heimavist fjölbrautaskólans. Líkt og í metafísísku draummálverki eftir de Chirico gekk maður upp fáránlegar tröppur sem tyllt var utan á vegg uns komið var að hurð hátt þar uppi, eiginlega á miðri húshliðinni. Fyrir innan blasti síðan við íverustaður sem minnti allt í senn á sumarbústað, helli og sorpgeymslu. Mörg hundruð galtómum gosflöskum var raðað upp um háa glugga, uppi á bitum, bekkjum, skápum og búkkum, en undir þeim voru bækur, ekkert nema bækur, og það logaði á tölvu með tvískiptum skjá, fréttirnar á RÚV voru í einum hlutanum en ljóð í hinum.
Samræðurnar voru stirðar. Geirlaugur var eins og hestur sem er erfiður í tamningu. Það þurfti að eiga við hann á hverjum degi til að fá fram það besta í honum en jafnvel þá þegar maður hélt að maður hefði í fullu tré við hann átti hann til að hrekkja. Ef hann hafði ekki verið brúkaður lengi var hann ómögulegur. Maður náði einfaldlega engu sambandi við hann. Undir lok heimsóknarinnar sátum við lengi og þögðum, hann horfði á þöglar sjónvarpsfréttir sem höktu í netútgáfunni eins og manneskjurnar á skjánum væru púsluspil sem sífellt var verið að raða saman. "Jæja," sagði hann loks. "Ég má ekki vera að hanga yfir þessu lengur."
Ég hitti hann nokkrum sinnum eftir þetta, alltaf fullan og aldrei til viðræðu um neitt af viti. Ég sá hann síðast í Bankastræti þar sem hann stikaði skáhallt gegnt útsynningnum eins og hann hallaði sér upp í hann og upp af honum stigu reykjarský líkt og eimvél væri kynt í sífellu. Hann var á hraðferð og ég skynjaði þrátt fyrir allt að hér var öll hin mikla vídd skáldskaparins á ferð með sitt dularfulla erindi. Ég sá skáldið.
Höfundur er bókmenntafræðingur og þróunarstjóri Eddu útgáfu.
posted by Saumakona - eða þannig at 11:20 AM
<< Home